Vondelingen nieuwe stijl

Op 25 september 2013 verscheen een bericht op NOS.nl:
“De prijzen van begrafenissen rijzen de pan uit in Hongarije. Familieleden van een overledene kunnen het steeds vaker niet meer betalen. Om de kosten wat te drukken komt de overheid nu met een nieuw plan: de doe-het-zelf-uitvaart. (…) Door de benodigdheden, zoals grafkisten en urnen, gratis weg te geven hoopt de overheid familieleden te helpen. In ruil daarvoor moeten ze zelf de uitvaart verzorgen. Denk aan: zelf het lichaam wassen en aankleden, het gat graven en de kist in het gat laten zakken.”
Eerst dacht ik: wat goed. Een ruimhartig beleid om mensen in financiële nood de kans te geven hun overledenen te begraven. Maar de aanleiding is treurig. Die staat ondermeer in het Parool:

“Ziekenhuizen in het EU-land klagen erover dat veel, dikwijls oudere patiënten, na hun overlijden worden achtergelaten door familieleden of kennissen.”

Vondeling worden aan het eind van je leven. Dat gun je geen mens. Alleen en onverzorgd achterblijven na het kwetsbaarste moment van je leven.
En zou het werken, die gratis benodigdheden? Terug naar NOS: “Er is wat kritiek op de nieuwe wet. Zo zegt de Hongaarse Akos Toth tegen The Wall Street Journal: “Maar een paar mensen zullen hier voor kiezen, zelfs als ze in financiële nood zitten.” En als ze ervoor kiezen, ziet Toth alsnog moeilijkheden tijdens de doe-het-zelf-begrafenis: “Een ouder persoon kan het emotioneel en fysiek niet aan, terwijl jonge familieleden zo verdrietig zijn dat ze het ook niet kunnen doen.” Dat probeer ik op me te laten inwerken.

Wat moet er gebeurd zijn voordat je besluit je overleden vader, moeder, partner in het ziekenhuis achter te laten omdat je een uitvaart niet kunt betalen en teveel verdriet hebt om het op je schouders te nemen? Wat ik me wel kan voorstellen is de reactie van de Hongaarse overheid. Ter beschikking stellen van materialen om alsnog in een deel van de kosten te voorzien. Maar dan nog – wat is er met de families gebeurd dat ze hun overledenen achterlaten? Is de nood zo hoog? De samenleving zo verhard? De zorg zo schraal dat je sterft in het ziekenhuis? Vragen te over. En, hoe ver zijn we in Nederland verwijderd van deze vondelingen nieuwe stijl? (Niet ver: in december 2013 werd een Georgisch jongetje achtergelaten door zijn ouders en hier begraven.)

Hier in Nederland zingt het begrip participatiesamenleving rond, maar dat is vaak een cover up voor het ‘afbouwen’ van de verzorgingsstaat. In het Oosten van het land kent men nog altijd Naoberschap. Onlangs, toen ik een cursus gaf aan uitvaartondernemers, werd me bevestigd dat het nog altijd bestaat. Zou dat niet bestaan in Hongarije? Zouden de familiebanden daar beschadigd raken door geldgebrek? Ook in Nederland komen nabestaanden soms in de financiële problemen door een uitvaart, of zijn de kosten nauwelijks op te brengen. Enerzijds kun je dat toeschrijven aan sterk toegenomen kosten (Marieke Henselmans beschrijft in haar boek ‘Laat je niet kisten door de commercie’ hoe gewiekste uitvaartondernemers de kosten opdrijven), anderzijds aan toegenomen armoede.

In Nederland is er ‘de eenzame uitvaart’, die voorziet in uitvaarten van mensen die niemand hebben of door niemand worden opgehaald. Met een gedicht dat voor de gelegenheid gemaakt wordt. Dat is voor sommige overledenen die vondeling zijn geworden uit eenzaamheid of vereenzaming een mooi afscheid. Maar het probleem van uitvaartarmoede is daarmee niet opgelost. En het probleem van emotionele angst voor een doe-het-zelf-uitvaart ook niet. Welke vorm van burgerschap kan in dit gat springen? En dan denk ik niet zozeer aan participerende burgers die de overheid kosten besparen, als wel aan buren. Die oude buurtfondsen voor je begrafenis waren zo gek nog niet.

Comments are closed.