Rouwverwerking

‘Afval verwerk je, rouw niet.’ Een uitspraak die tot nadenken stemt. Ze stemde mij althans tot nadenken, want voor mij was het begrip ‘rouwverwerking’ helemaal niet verbonden met afval.
Ik associeerde het met de wereld van kunst en ambacht. Zoals je kunt zeggen dat er zijde is verwerkt in een borduursel. Of met koken. Als je een handje bittere amandelen verwerkt in de amandelspijs komt de smaak extra goed uit. Ik vond rouwverwerking dus een heel mooi woord. Ik begreep de associatie met afval niet en ik vond haar nogal willekeurig. En, ernstiger, ik voelde er een onaangenaam scherp randje aan.

Afvalvernietiging
‘Afval verwerk je, rouw niet’. Het is bijna een mantra, zo vaak wordt ze herhaald. Dat zie je als je er even op googelt.
Die mantra wordt gebruikt om een bepaalde benadering van rouw af te wijzen: rouw als een gecontroleerd, eenrichtings- wegwerkingsproces. Een eenrichtingsproces, omdat het verdriet op een bepaald moment opgeruimd moet zijn, ‘over’ zijn, weggewerkt. Streep eronder. ‘Afval verwerk je, rouw niet’ associeert afvalverwerking met haar twintigste-eeuwse verschijningsvorm: de vuilverbrandingsinstallaties waarin afval wordt vernietigd.
Een gecontroleerd proces, omdat de onzekerheid van het leven in rouw smeekt om beheersing. Marinus van den Berg legt dat duidelijk uit in de tegenstelling tussen managementtaal en belevingstaal (in: “Rouwen in de tijd”). Managementtaal probeert een rouwproces te beheersen. Belevingstaal probeert aan rouw de aandacht te geven die nodig is om het ermee uit te houden, zo goed en zo kwaad als dat gaat. Het is moeilijk om te leven met rouw, rouw te ‘dragen’, en de verleiding is groot om te grijpen naar beheersingsmiddelen, bijvoorbeeld rouwprotocollen en stappenplannen. Maar als je dat doet dan rouw je niet, dan neem je een short cut langs je rouw. Je bent niet bij je verdriet, je voert een handelingsplan uit met een einddoel. En dan is het klaar, weggewerkt. Streep eronder. ‘Afval verwerk je, rouw niet’ associeert rouwverwerking met managementtaal en beheersingsdenken.

Ruimte scheppen
Het kan anders, is de boodschap van veel rouwdeskundigen. Rouwen is zowel actief als passief, zowel rouwarbeid als niet-handelen, zowel een proces als een staat-van-zijn, en dat maakt het zo veeleisend. Iemand in de rouw moet met de spanning tussen die twee aspecten leven. En in onze samenleving, die beheersing en controle ademt, is het begrijpelijkerwijs belangrijk om vooral de ruimte voor rouw te beschermen tegen managementtaal en beheersingsdenken.
Maar al begrijp ik de intentie achter de mantra, mijn verbazing blijft bestaan. Hoe kan ik bepalen of iemand die het woord ‘rouwverwerking’ in de mond neemt, managementtaal spreekt en de short cut langs de pijn neemt, of een persoonlijke belevingstaal spreekt? Dat kan ik helemaal niet. En al helemaal niet op het eerste gehoor. Laat staan bij voorbaat. Ik denk dat niemand dat kan.

Ingewijden
Eerlijk gezegd voel ik weerstand bij de afvalmantra. Het doet me denken aan rijken en welgestelden die ‘taartjes’ zeggen als het volk ‘gebakjes’ zegt, of ‘ijskast’ in plaats van ‘koelkast’, om duidelijk te maken dat in de huizen van hun voorouders de ijskast met echt ijs zijn intrede had gedaan ver voordat het volk zich een moderne koelkast kon veroorloven. De ingewijden die weten dat je geen ‘rouwverwerking’ mag zeggen, zoals de ingewijden die weten hoe je je bestek moet hanteren en elkaar over de dinertafel veelbetekenende blikken toewerpen als de nieuwe vriend van dochterlief zijn vork verkeerd vasthoudt.

Corrigerende tik
Woorden zijn belangrijk, ze moeten helpen bij de spanning tussen uithouden en arbeiden, die zo sterk is in de rouw. Metaforen moeten helpen om de actieve kant van rouw in belevingstaal te verwoorden en de verleiding van short cuts te weerstaan. Als ‘verwerking’ voor sommige mensen een behulpzame metafoor is, wat is daar dan op tegen?

Het probleem zit niet in het woord ‘verwerking’, maar in de selectieve associatie met industriële afvalvernietiging.
‘Afval verwerk je, rouw niet’ werkt als de meester op school die schreeuwt dat je niet mag schreeuwen. Een short cut met de boodschap dat je in rouw geen short cuts kunt maken.
‘Afval verwerk je, rouw niet’ werkt als een corrigerende tik. Je hoort alleen wat er niet goed is, maar verder sta je er alleen voor. Als ik het woord ‘verwerking’ gebruik terwijl ik het over mijzelf heb wil ik niet horen dat ik het fout zeg, maar dan wil ik een vraag horen. Bijvoorbeeld: “Wat bedoel je daarmee?” Of: “Wat betekent verwerken voor jou?” Of: “Hoe doe je dat, je verlies verwerken?” En als ik het een ander hoor gebruiken, dan wil ik zo’n vraag stellen. Dat lijkt me een fijnere ingang voor belevingstaal dan het uitdelen van een corrigerende tik.

Afvalverwerking: branche van de toekomst
Mantra’s hebben de neiging zich los te zingen van de werkelijkheid en een werkelijkheid op zichzelf te worden. Ook de afvalmantra. Afvalverwerking maakt zich langzaam maar zeker los van het industriële vernietigingssysteem dat het was. Herinzameling, demontage en hergebruik, klassieke recycling en Cradle to Cradle zijn daar voorbeelden van.
Het is niet eens zo moeilijk om vanuit een procesmodel overeenkomsten te zien tussen Cradle to Cradle en rouwarbeid. Bijvoorbeeld de holistische visie op verleden, heden en toekomst; de aandacht voor de kwaliteit van de ‘ongewenste resten’ die je aantreft en het besef dat niets vernietigd moet worden. Afval is voedsel, is de mantra van Cradle to Cradle. Het daagt uit om verder te kijken dan wat er nu is. Misschien sta je nu naar een berg afval te kijken. Maar wie weet wat erin verborgen gaat. Misschien is de nieuwe holistische visie op afval zelfs inspirerend voor het denken over rouw.

What if?
Rouwverwerking. Ik vind het een prachtig woord.
Ik blijf het gebruiken, geïnspireerd door nieuwe visies op afval. Afval verwerk je –tot bruikbare nieuwe grondstoffen om het leven voort te zetten. Rouw verwerk je – tot een deel van je levensverhaal dat je misschien anders had willen zien, maar dat is wat het is.

Stel je voor wat er gebeurt als we het woord ‘rouwverwerking’ in een Cradle to Cradle benadering bekijken. Dan is het, wie weet, aanleiding voor een goed gesprek.

Verder lezen:
Afval verwerk je, rouw niet: het mooiste voorbeeld van een artikel waarin zowel de afvalmantra wordt gebruikt als warme belevingstaal voor mensen in rouw.
Cradle to Cradle: Uitleg over de cyclische holistische benadering van afval

Geef een reactie