It takes a village to help you die

Voor de boekenlijst die ik mensen die afscheid moeten nemen aanbeveel, zoek ik altijd naar zinvolle titels. Het einde voor beginners. Een moeder, een dochter en de droom van een gelukkig afscheid, van Chazia Mourali kwam daar onlangs bij.

Ervaren en doorgeven

Het is een driedelig boek. Deel een, een persoonlijk verslag van een reis door de onderwereld van de oncologie, is regelrecht herkenbaar voor intieme betrokkenen bij een stervende. Hoe de zorg om een stervende ouder je leven overneemt. Als werkende persoon “Het congres zeg ik af. Elke zzp-er weet dat op het laatste moment afzeggen je reputatie te grabbel gooit”, kind van een doodzieke ouder “…een klein, kwetsbaar meisje, dat verdwaald is in een rollenspel waarin geen enkele regisseur je uitlegt wanneer je de dochter mag blijven die je altijd was en wanneer je de moeder moet worden van je eigen moeder”, ouder van een kind dat ook aandacht nodig heeft “Ik verlang er zo naar dat sprankelende wezentje in mijn armen te houden, te knuffelen en kietelen. Maar ook mijn moederschap moet eraan geloven”, partner van iemand die ook graag in jou een partner wil blijven herkennen “ik voel me bezwaard als ik meega op wintersport, maar mijn man zegt dat hij zijn vrouw terug wil” en als sterveling die op de één of andere manier in het reine moet zien te komen met de dood “ik antwoord dat ik die klusjes doe om mijn gevoel van machteloosheid de baas te worden. Dat ik door haar kamer te ordenen, probeer de dood te bezweren die haar straks zal meesleuren.”

Het tweede deel: “Als ik een tweede kans kreeg”, biedt aanbevelingen, samen te vatten in de thema’s voorbereiding, zelfzorg, afbakening, verbinding en zingeving. Het is een deel vol emotionele wondverzorging, overlevingstechnieken en adviezen om de droom van een gelukkig afscheid waar te maken. Losjes geordend, sterk doorleefd en zonder normatieve druk.

Het derde deel, een pleidooi voor integrale levensondersteuning, schetst een droom, groter dan die van een individuele dochter en een individuele moeder. Het strekt die droom uit tot een doodvriendelijke samenleving waarin het goed leven en goed sterven is, een “vreedzame, intieme, betekenisvolle dood”.

Zingevend

Opvallend is de rol van zingeving in het boek. Zelfs in gangbare literatuur over de palliatieve fase is dat niet altijd het meest voor de hand liggende thema. Vaak gaat het ook daar nog om fysiek comfort en coping als psychologisch fenomeen voordat de “sprongen van de ziel” aan bod komen. Hier zijn ze prominent aanwezig. Mourali aarzelt niet om de overlevingskansen van haar moeder ondergeschikt te maken aan de kwaliteit van haar leven. Ze maakt met haar moeder een (ontraden!) lange autorit langs alle plekken waar zij haar jeugd heeft doorgebracht. “De lange tocht naar Utrecht is mama fataal geworden. Maar ik heb er geen seconde spijt van. Moest ze nog een paar weken liggen wachten, terwijl ze de wereld op een stralende dag vaarwel kon zeggen?”

Bezonnen

De neiging om de situatie te begrijpen, te verwarmen, menselijk te maken, doet zich ook gelden in de manier waarop Mourali situaties beschrijft, evalueert, erop terugkomt, nuanceert. Hoe zij zichzelf niet spaart en niet veroordeelt; artsen niet spaart en niet veroordeelt; ziekenhuisscènes beschrijft in al hun schraalheid en duidt met behulp van deskundigen die ze raadpleegt als ze het zelf niet meer weet. Eén van de aanbevelingen is “Wees bedacht op collusie en de conspiracy of silence”, het stilzwijgend akkoord om de dood te verhullen. Alleen al met dit boek doorbreekt ze dit akkoord. Maar zonder beschuldigende vinger en zonder te blijven steken in machteloos verwijt.

Genereus

Het mooiste aan het boek, de reden waarom ik het beslist zal aanraden aan mensen die me om bijstand vragen, is de generositeit die eruit spreekt. Het niet-oordelen, de gunfactor, de ruimte voor onzekerheid, twijfel, verdriet. Het hele boek is een cadeau van iemand die het graag zelf had willen krijgen, maar nu dit niet het geval blijkt te zijn, het een ander wel gunt. Wat is warmer dan dit?

Verzoendend

De laatste reis gaat naar Parijs. Daar leert Mourali haar moeder kennen als de sprankelende vrouw die ze was en de liefde tussen haar ouders als de grond onder haar voeten. “Want iedereen weet toch dat het geheim van de liefde groter is dan het geheim van de dood.”

Geef een reactie