Ernstig spel

Het begon met een telefoontje van een vrouw over het overlijden van haar oma. Haar zoontje van 3 had tijdens het condoleancebezoek met zijn nichtjes ‘begrafenisje’ gespeeld met de theelepeltjes en wat ze verder konden vinden. Een oudtante, zus van de overleden oma, had daar zoveel aanstoot aan genomen dat het bijna op een familieruzie was uitgelopen.
 
Theelepeltjes. Ik zag die kinderen in hun onschuld, in een kringetje op het projecttapijt van het verpleeghuis. Wat een kerngezonde reactie op de dood.
 
Ik bewonder kinderen om hun nuchterheid in het omgaan met al die harde feiten waarmee ze te dealen hebben. De blik op het gezicht van een peuter die uit de zandbak wordt getild en in het fietsstoeltje geplant: niets tegen in te brengen, wen er maar aan. De berusting van een kind dat al een tijd met de vinger omhoog in de klas zit als de leerkracht zegt: ‘Zo, nu geen vragen meer en aan de slag!’ Wen er maar aan. Kinderen moeten zich in hun afhankelijke positie zoveel laten welgevallen. Verzet tegen de harde feiten is zinloos.

Eromheen spelen kan wel.
 
Spelen is experimenteren met alles wat nog geen hard feit is maar het kan worden. Spelen laat de feiten binnenkomen en stollen. Spelen helpt om je plek te bepalen bij die harde feiten. Spelen is bloedserieus als je klein bent. Dus ga je de theelepeltjes begraven en haal je de realiteit van de dood je leven binnen.
 
Spelen hoort bij ons. Volgens Johannes Huizinga is spelen de kern van onze cultuur en bestaat het kernprogramma van elke cultuur uit raadselspelen. De ernst van het samen geloven dat dit spel belangrijk is. Zingend vragen-en-antwoorden om de wereld op orde te brengen.
 
Om te spelen is veiligheid nodig en speel-ruimte bij de anderen. Die is er niet altijd, en ruimtegebrek maakt cynisch en cynisme kan elke speelsheid de nek omdraaien.

Bij de dood geldt dat nog zoveel heviger. Die oudtante reageerde volstrekt begrijpelijk vanuit de cultuur die sinds halverwege de vorige eeuw de dood zover mogelijk uit het leven heeft geduwd. En zij had wellicht niet spelend, maar wel bloedserieus, geleerd dat de dood niet in het leven van kinderen thuis hoort. Wat een misverstand.

Ik zie, ik zie, wat jij ook ziet, maar we hebben het er niet over.
Moeder afleggen, niemand zeggen.
En dan zie ik een verbaasde peuter de onmacht van volwassenen incasseren.

Spelen is niet echt. Maar wel serieus.
 
Als je dat spel belemmert bij het meest matter of fact-ige dat we kennen, de dood, ontzeg je kinderen de mogelijkheid om met de dood te leren leven. Pak de theelepeltjes af en je creëert de volgende generatie machtelozen. Met hun handen op hun rug wachtend op de professional die er voor doorgeleerd heeft, maar misschien nog geen enkele ervaring heeft met hoe het voelt als een geliefde persoon sterft. Vervang de eigen theelepeltjes, stokjes en pluisjes door uitvaartlego, heteronormatieve hard-plastic poppetjes in zwarte pakjes, die alleen voorwerpen kunnen vasthouden, niet elkaar. Zo wordt creativiteit geknecht.

Wen er maar aan?

Momenten dat ik mijn mouwen opstroop – en weer afstroop. Wat is er verschrikkelijk veel te doen. En het kan niet rechttoe rechtaan. Niet frontaal. Niet programmatisch. Als je tenminste niet dezelfde fouten wilt herhalen. Waar moeten we allemaal beginnen als de ontkenning overal zit?
 
Nou ja – dan is elke plek waarschijnlijk goed. En dan komen die plekken waar het gebeurt weer tevoorschijn. Dan zie ik veel meer mensen dankbaar sterveling zijn.

Sterveling zijn. Leven in het besef wat het is om hier tijdelijk te zijn. Bij tijdelijk hoort vertrek en bij vertrek hoort afscheid en bij afscheid horen alle belangrijke dingen die je nog te zeggen had. En te geven.

Ik ga op mijn grote reis en ik geef mee….

…een vanzelfsprekende zekerheid: Ooit ga ik dood.
Elke dag is een cadeau. 24 onuitgepakte uren om te leven. Elke dag de tijd om te zeggen wat belangrijk is. Voorheen noemde ik dat spijtvrij leven. Zorgen dat elke dag eindigt zonder spijt, zorgen dat ik kan sterven zonder spijt door nu al de spijt vóór te zijn. Maar daarin zit ook het gevaar van spelloze ernst. Het kan speelser. Ernstig spel, dat is wat ik wil leren.

Ernstig spel dat een wereld na de pandemie tevoorschijn kan spelen. Wie heeft er theelepeltjes?

Geef een reactie